Spor Travmalarına Sistematik Yaklaşım

Spor travmaları acil serviste sık görülür; ancak basit kabul edilen bu yaralanmalar, en sık tanı atlanan ve uzun dönem fonksiyon kaybına yol açabilen hasta gruplarından biridir. Güncel literatür, özellikle rekreasyonel sporlar sırasında gelişen yaralanmaların acil servise önemli bir başvuru yükü oluşturduğunu ve bu hastalarda tanı atlama riskinin yüksek olduğunu göstermektedir.

Bu yazımızda amacımız acil servise spor travmasıyla başvuran hastalara yönelik farkındalığı artırmak, en sık atlanan ve önemsenmeyen yaralanmaları vurgulamak ve acilci için sistematik bir yaklaşım çerçevesi sunmaktır.

Rekreasyonel Spor Travması Nedir?

Rekreasyonel spor travması; profesyonel veya lisanslı sporcular dışında, bireylerin boş zaman, sağlık, formda kalma veya eğlence amacıyla yaptıkları spor aktiviteleri sırasında gelişen yaralanmaları ifade eder. Halı saha, koşu, fitness, amatör basketbol, bisiklet ve trekking bu grubun en sık örnekleridir. Bu yaralanmaların acil servis açısından önemi, çoğu hastanın daha önce ciddi bir spor yaralanması yaşamamış olması, koruyucu ekipman kullanımının düşük olması ve yaralanmanın ciddiyetinin hasta tarafından sıklıkla küçümsenmesidir^​1​.

Acil Servise Başvuran Spor Travmaları

Acil servise spor travmasıyla başvuran hastalarda en sık görülen yaralanma tipleri; yumuşak doku kontüzyonları, bağ yaralanmaları (sprain/strain) ve kırıklardır. En sık etkilenen anatomik bölgeler ayak bileği, diz, el-bilek ve omuzdur. Bu yaralanmaların çoğu ilk bakışta hafif gibi görünse de, mekanizma ile klinik bulgular arasındaki uyumsuzluk tanı atlamalarının temel nedenidir^​2​.

Tablo 1. Acil Servise Başvuran Spor Travmaları Tipleri

Mallorquín ve ark., 2020–2023 yılları arasında acil servise spor yaralanması nedeniyle başvuran hastaları incelemiş ve spor branşları, yaralanma tipleri, cinsiyet dağılımları ve uygulanan tedavi yaklaşımlarını ayrıntılı biçimde raporlamıştır. Çalışma, spor travmalarının büyük ölçüde rekreasyonel sporlar sırasında meydana geldiğini ve acil servisler için önemli bir klinik yük oluşturduğunu göstermektedir^​1​.

Tablo 2. Acil Servis Başvuru Sıklığına Göre Spor Branşları

Bu dağılım, acil serviste karşılaşılan spor travmalarının büyük bölümünün takım sporları ve yük bindiren alt ekstremite aktiviteleriyle ilişkili olduğunu göstermektedir.

Tanısı Atlanan Spor Travmaları

• Spor travmalarında en kritik sorunlardan biri, klinik olarak önemsenmeyen veya başlangıçta atlanan yaralanmalardır. Bu yaralanmalar genellikle direkt grafide belirgin bulgu vermeyen, ancak tedavi edilmediğinde ciddi fonksiyon kaybına yol açabilen tablolardır^​3​.
• Ayak bileği travmalarında sindesmoz yaralanmaları ve talus osteokondral lezyonları; diz travmalarında anterior çapraz bağ yaralanmaları ve tibia plato kırıkları; el-bilek travmalarında skafoid kırıkları; omuz travmalarında posterior dislokasyonlar; baldır ve ayak bileği arka bölge travmalarında aşil tendon rüptürleri bu grubun başlıca örnekleridir^​1​.
• Bu yaralanmaların ortak özelliği, hastanın çoğu zaman yürüyebilmesi veya ekstremitesini kullanabilmesi nedeniyle yaralanmanın ciddiyetinin göz ardı edilmesidir^​2​.

Acil Serviste En Sık Atlanan 10 Spor Travması

1. Sindezmoz yaralanması
   • Ayak bileği burkulması olarak nitelendirilir. Lateral bağ travmasından farklıdır ve yetersiz immobilizasyon kronik instabiliteye yol açabilir.
2. Talus osteokondral lezyonu
   • Başlangıç grafileri normal olabilir. Geç tanı kronik ayak bileği ağrısına neden olur.
3. Lisfranc yaralanması
   • Ön ayak burkulması gibi görünür. Erken dönemde yük verdirilmesi kalıcı deformiteye yol açabilir.
4. Tibia plato kırığı
   • Diz burkulması sanılır. Erken hemartroz ve yük verememe önemli ipuçlarıdır.
5. Anterior çapraz bağ (ACL) yaralanması
   • Şişlik azaldıktan sonra hasta yürüyebilir. Erken tanı koyulamazsa instabilite kalıcı olur.
6. Skafoid kırığı
   • Radyografi normal olabilir. Atlanırsa avasküler nekroz riski vardır.
7. Radius başı kırığı
   • Dirsek kontüzyonu gibi değerlendirilir. Pronasyon-supinasyon ağrısı kritik ipucudur.
8. Posterior omuz dislokasyonu
   • Omuz grafisi normal gibi görünür. Aksiyel görüntüleme yapılmadığında tanı atlanabilir.
9. Aşil tendon rüptürü
   • Kramp veya zorlanma olarak yorumlanır. Thompson testi tek başına yeterli değildir. Konu hakkında daha ileri okuma için sitemizde daha önce yer alan yazıya buradan ulaşabilirsiniz.
10. Spor ilişkili konküzyon
    • Bilinç kaybı yoksa hafife alınır. Geç dönemde bilişsel ve nörolojik sorunlara yol açabilir.

Kırmızı Bayraklar: Ne Zaman Durup Yeniden Düşünmeliyiz?

Acil serviste spor travmasıyla başvuran her hastada aşağıdaki kırmızı bayraklar mutlaka sorgulanmalıdır.

• Mekanizma ile klinik bulgular arasında uyumsuzluk
• Yük verememe veya fonksiyon kaybı
• Progresif şişlik veya deformite
• Erken ve belirgin eklem şişliği (hemartroz)
• Analjeziye rağmen devam eden şiddetli ağrı
• Nörovasküler defisit
• Travma sonrası bilinç değişikliği veya baş ağrısı

Acil Serviste Spor Travmalarına Yaklaşım

Acil serviste spor travmalarına yaklaşım, tanı koymaktan çok tanıyı korumayı hedeflemelidir.

1. Mekanizmayı ciddiye al ve ayrıntılı sorgula
2. Fonksiyon kaybını ağrıdan bağımsız değerlendir
3. Direkt grafi temiz olsa bile klinik şüpheyi sürdür
4. Şüpheli durumlarda immobilizasyon uygula
5. Hastaya taburculuk eğitimi ver

Tablo 3. Anatomik Bölgelere Göre Sık Atlanan Spor Travmaları

Acilcinin Spor Travmalarında En Sık Yaptığı 5 Hata

1. Mekanizmayı yeterince sorgulamamak
   • Spor travmalarında mekanizma, yaralanmanın ciddiyetini belirleyen en önemli faktördür.
2. Yürüyebilen hastayı düşük riskli kabul etmek
   • Yük verebilme, ciddi yaralanmayı dışlamaz.
3. Radyografiyi tek karar aracı olarak görmek
   • Birçok önemli spor yaralanması direkt grafilerde görünmez.
4. İmmobilizasyonu tedavi olarak görmemek
   • İmmobilizasyon tanıyı korur ve komplikasyonları önler.
5. Hızlı poliklinik yönlendirmesiyle sorumluluğu devretmek
   • Acil serviste yapılmayan ilk değerlendirme daha sonra telafi edilemeyebilir.

Sonuç

Spor travmaları acil serviste çok fazla önemsenmese de , tanı atlama riski yüksek ve uzun dönem sonuçları ağır olabilen yaralanmalardır. Acilci için spor travması hastası, hızlıca yönlendirilecek değil; dikkatle değerlendirilecek ve korunacak bir hastadır.