Acilci.net’te Büşra Esen’in ”Botulizm: Acil Servis Yönetimi” yazısı, botulizmin klinik tablosunu ve antitoksinin nasıl hazırlanıp infüze edileceğini ayrıntılarıyla anlatıyor.¹ Bu yazının sorusu farklı: kozmetik ya da tıbbi amaçla botoks uygulanmış bir hasta acil servise geldiğinde, antitoksin verilecek mi?
Soru gereksiz görünebilir; değildir. İki yönlü bir hata alanındayız. Bir yanda, enjeksiyondan sonra ortaya çıkan beklenen ve geçici lokal etkileri botulizm sanıp gereksiz antitoksin uygulamak var; bunun kendi yan etki yükü ve kendi maliyeti var. Öbür yanda, bilateral pitozisi “botoks işte” deyip taburcu etmek var; bu hatanın bedelini birkaç gün sonra solunum yetmezliğiyle geri gelen hasta öder.
İkisinden de kaçınmanın yolu tek bir ayrımdan geçiyor ve bu ayrımı ilacın kendi prospektüsü tanımlıyor.
Prospektüs ayrımı zaten yapıyor
A tipi botulinum toksininin (onabotulinumtoksinA) Amerikan Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) onaylı kullanma talimatı, enjekte edilen kastaki lokal güçsüzlüğü toksinin beklenen farmakolojik etkisi olarak tanımlar. Yakındaki kaslarda ortaya çıkan güçsüzlüğü ise ayrı bir başlığa alır ve toksinin yayılımına bağlar.²
Aynı ürünlerin kutulu uyarısı madalyonun öteki yüzüdür. Başlığı doğrudan konuyu adlandırır: toksin etkisinin uzağa yayılımı. Uyarı, etkilerin enjeksiyon bölgesinden yayılarak botulinum toksini etkisine uyan belirtilere yol açabilir. Bu belirtiler enjeksiyondan saatler ile haftalar arasında değişen sürelerde bildirilmiştir. Yutma ve solunum güçlüğünün yaşamı tehdit edebilir ; ölüm bildirimleri de vardır. Sayılan belirtiler şunlardır: asteni, yaygın kas güçsüzlüğü, diplopi, pitozis, disfaji, disfoni, dizartri, idrar inkontinansı ve solunum güçlüğü.³
Yani kullanma talimatı iki ayrı olguyu birbirinden ayırıyor: enjekte edilen ve komşu kastaki güçsüzlük beklenen etkidir, uzaktaki kaslardaki güçsüzlük ise uzağa yayılımdır. Hastalığı tanımlayan şey semptomun kendisi değil, semptomun nereden geldiğidir.
Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) de 2024 yılında yayımladığı sağlık uyarısında aynı çizgiyi çeker: “Botulinum toksini uygulamasından sonra, toksinin enjeksiyon bölgesi çevresine difüzyonundan kaynaklanan bazı lokal paralitik etkiler beklenir.” Buna karşılık “iyatrojenik botulizm, toksin kanda dolaştığında ve enjeksiyon bölgesinden uzakta etkiler ürettiğinde ortaya çıkar.”⁴
Antitoksin kararı üç cümleye iniyor
Birincisi, CDC’nin 2021 tarihli botulizm rehberinden: “Antitoksin asemptomatik hastalara uygulanmamalıdır.”⁵
İkincisi, ürünün kendi endikasyonundan. Heptavalan botulinum antitoksininin (B.A.T.) FDA onaylı endikasyonu, belgelenmiş veya şüpheli botulinum nörotoksinine maruziyetinin ardından gelişen semptomatik botulizmin tedavisidir. Kullanma talimatının tamamında “asemptomatik”, “profilaksi” ve “profilaktik” sözcükleri hiç geçmez.⁶
Üçüncü bir cümle ayrımı kozmetik bağlama taşır. CDC’nin 2024 sağlık uyarısı: “Antitoksin uygulaması, botulinum toksini preparatlarının düşük doz enjeksiyonlarının lokal etkileri için endike değildir; çünkü enjekte edilen düşük dozdaki toksinin dolaşıma ulaşması ve botulizm ortaya çıkarması olası değildir.” Aynı belge devam eder: “FDA onaylı ürünler kullanılarak yapılan düşük doz kozmetik veya terapötik enjeksiyonlardan sonra lokal semptomları olan kişilerin çoğu (örneğin boyuna enjeksiyon sonrası disfaji) botulizm antitoksini tedavisi gerektirmeyecektir.”⁴
Buradan çıkan kural kısa: enjeksiyon yapılmış olması antitoksin endikasyonu değildir. Endikasyon sistemik tutulumun kendisidir.
Bu maddeler bir ürün prospektüsüne, bir sağlık uyarısına ve bir klinik rehbere dağılmış durumda; hiçbir uluslararası otorite bunları yatak başında kullanılabilir tek bir ayırt etme listesine dönüştürmüyor. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü, 21 Ağustos 2026 tarihli bilgi notuyla bu boşluğu dolduran ulusal bir çerçeve ortaya koydu.⁷ Aşağıdaki iki tablo o çerçeveyi izliyor; her satır yayımlanmış kaynağına ayrıca künyelenmiştir.
Lokal etkiyle açıklanabilen durumlar
Tablo 1. Tek başına Botulinum Antitoksin (B.A.T.) endikasyonu oluşturmayan klinik durumlar
| Klinik durum | Dayanak |
|---|---|
| Hasta asemptomatik | Antitoksin asemptomatik hastaya uygulanmaz; B.A.T. endikasyonu semptomatik botulizmdir⁵ ⁶ |
| Bulgular enjeksiyon alanı veya komşu kaslarla sınırlı, stabil, yeni kas gruplarına yayılmıyor | Enjekte edilen ve yakın kaslardaki güçsüzlük beklenen farmakolojik etkidir² |
| Kozmetik glabellar uygulamadan sonra izole göz kapağı pitozisi | Ruhsatlı üründe en sık yan etki; sıklık %3² |
| Alın çizgisi uygulamasından sonra kaş düşüklüğü | Sıklık %2; lateral kantal uygulamada göz kapağı ödemi %1² |
| Masseter uygulamasından sonra çiğneme güçsüzlüğü | Çiğneme işlevi 4. haftada belirgin azalır, 12. haftada tamamen düzelir⁸ |
| Boyun bölgesi uygulamasından sonra hafif, stabil disfaji | Servikal distonide disfaji %19; kullanma talimatı bunu enjekte edilen kasların dışına yayılan toksinin farmakolojik etkisinin uzantısı olarak açıklar³ |
| Sialore (aşırı tükürük salgısı) tedavisinden sonra ağız kuruluğu veya hafif disfaji | Ağız kuruluğu %36-%39 (plasebo %7), disfaji %4 – %9; tedavinin amaçlanan etkisinin uzantısı⁹ |
| Spastisite, ortopedik veya rehabilitasyon uygulamasından sonra hedef ya da komşu kasta güçsüzlük | Beklenen farmakolojik etki² |
| Enjeksiyon yerinde ağrı, ödem, eritem, hematom | Kullanma talimatı lokalize ağrı, inflamasyon, hassasiyet, şişlik, eritem ve morarmayı enjeksiyonla ilişkili reaksiyonlar arasında sayar² |
| Ürtiker, anjiyoödem, bronkospazm, hipotansiyon | Aşırı duyarlılık reaksiyonu; prospektüste toksin yayılımından ayrı bir uyarı başlığıdır ve anafilaksi olarak tedavi edilir² |
| İzole yorgunluk, baş dönmesi, ağız kuruluğu | Özgül olmayan yakınmalar; tek başına botulizm tanısı koydurmaz⁴ |
Son satır özellikle önemli: CDC uyarısı baş ve boyun bölgesindeki lokal yan etkilerle erken botulizm belirtileri arasında örtüşme olduğunu açıkça kabul eder.⁴ Yani bu tablodaki hiçbir satır “rahat ol” demiyor; “tek başına antitoksin gerektirmiyor” diyor. Aradaki fark sonraki bölümün konusu.
Sistemik tutulumu gösteren bulgular
Tablo 2. B.A.T. endikasyonu doğuran bulgular
| Bulgu | Dayanak |
|---|---|
| Enjeksiyon bölgesinden uzak, anatomik komşuluğu olmayan kaslarda güçsüzlük | İyatrojenik botulizmin tanımı budur: toksinin dolaşıma geçip uzakta etki üretmesi⁴ |
| Bilateral ve simetrik kraniyal sinir tutulumu | Bilateral pitozis, oftalmopleji, diplopi, fasiyal güçsüzlük; klasik botulizm bu tabloyla başlar⁵ |
| Progresif bulber tutulum | İlerleyen disfaji, dizartri, nazal konuşma, sekresyonları yutamama, aspirasyon riski⁵ |
| Aşağı doğru ilerleyen simetrik flask güçsüzlük | CDC’nin klasik tanımı: kraniyal sinir tutulumunu izleyen simetrik, desendan flask paralizi⁵ |
| Solunum kası tutulumu | Kutulu uyarı yutma ve solunum güçlüğünün yaşamı tehdit edebileceğini ve ölüm bildirimleri bulunduğunu belirtir; acil müdahale gerektirir³ |
| Saatler ya da günler içinde yeni bulgu eklenmesi veya belirgin ilerleme | Uzağa yayılım saatler ila haftalar sonra ortaya çıkabilir; ilerleyen paralizi antitoksin kararını değiştirir³ ⁵ |
Kullanma talimatı bir noktayı da belirtiyor: ruhsatlı ürünle, önerilen düşük dozlarda yapılan birkaç endikasyonda uzağa yayılıma bağlı olduğu doğrulanmış ciddi advers olay bildirimi bulunmamaktadır.³ Ruhsatsız ürün, bilinmeyen potens ve yüksek doz bu güvenceyi ortadan kaldırır.
Ayrımı zorlaştıran şey: hasta iyi görünür
Hastaneye yatırılan 145 hastalık bir kohortta en sık görülen bulgular, sık görülen ama özgül olmayan baş dönmesi (%89,7), disfaji (%85,5), bulanık görme (%75,2) ve pitozis (%68,3) olarak bildirilmiştir.¹⁰ 113 olguluk kapsam derlemesinde disfaji %82,3, pitozis %78,8, yaygın güçsüzlük %65,5, solunum yetmezliği ise %12,4 oranında bildirilmiştir.¹¹
Listeye bakınca acil bir sorun görünmüyor: hasta ateşsizdir, bilinci tamamen açıktır, duyu kaybı yoktur ve çoğu zaman yürüyerek gelir. Triyajda düşük öncelik alır. Oysa tutulum kraniyal sinirlerden başlar ve aşağı iner; ekstremite gücü normal görünürken solunum kasları çoktan etkilenmiş olabilir. Aynı kohortta disfaji ve dizartri uzamış hastane yatışıyla bağımsız olarak ilişkili bulunmuştur.¹⁰ Bulber bulgu “hafif olgu” etiketini geçersiz kılar.
Bir de gecikme var. Kozmetik kas içi enjeksiyonlarda semptom başlangıcı 0–17 gün arasında görülür, en sık ilk üç gündedir.¹² Köln’den bildirilen intragastrik enjeksiyon salgınına ait olgu serisinde semptomlar ortanca 2 gün sonra başlamış, hastaneye yatış ise ortanca 9 gün sonra gerçekleşmiştir.¹³ Hasta uygulamayı bir tedavi olarak görmez ve çift görmeyle yaptırdığı işlem arasında bağlantı kurmaz. Siz sormazsanız öğrenemezsiniz.
Ayırıcı tanıda en sık karıştırılan iki tablo miyastenia gravis ve Guillain-Barré sendromudur.⁵ Mevcut bir nöromüsküler kavşak hastalığının bulunması botulizm tanısını dışlamaz.¹⁴ Kozmetik uygulama subklinik miyastenia gravisi açığa çıkarabilir; beklenenden şiddetli bir yanıt gördüğünüzde bunu da düşünün.¹⁵
Sahte ürün, yüksek doz, yetkisiz uygulayıcı: endikasyon mu?
Hayır. Bu etkenler riski artırır, şüphe düzeyini yükseltir; ancak endikasyonu semptomatik sistemik tutulum doğurur, maruziyetin niteliği değil.⁵ ⁶ Asemptomatik hastaya, ürünün sahte olduğundan şüphelenildiği için tedbir amaçlı antitoksin verilmez.
Etkenlerin ağırlığını veriler gösteriyor. Mekanik ventilasyon gerektiren 15 hastalık bir seride hastaların %46,7’si ruhsatsız veya markası bilinmeyen ürün almış, %40’ına yetkisiz kurumlarda enjeksiyon yapılmıştır.¹⁶ Kapsam derlemesinde ruhsatsız ürün oranı %46 olarak bildirilmiş; uygulanan doz 100–2000 ünite arasındadır.¹¹ İngiltere’de 2025 yılında görülen 25 olguluk salgında ele geçirilen üründe, etiketinde yazan 200 ünite yerine flakon başına 370 ünite potens ölçülmüştür.¹⁷ CDC’nin 2024 sağlık uyarısı da zaten sahte veya uygunsuz koşullarda saklanmış ürünlerle ilişkili olgular üzerine yayımlanmıştır.⁴
Türkiye’de de düzenleyici uyarı yapılmıştır. Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumunun (TİTCK) 7 Şubat 2024 tarihli doktor bilgilendirme mektubu, ruhsatlı ürünlerin sahte kopyalarının piyasada bulunduğunu ve Türkiye Farmakovijilans Merkezine ulaşan botulizm olgularında anlamlı bir artış olduğunu bildirmektedir. Mektuptaki bir ayrıntı acil hekimi için de önemlidir: sahte ürünlerde ruhsatlı orijinal üründen kopyalanmış karekodlar kullanılmaktadır; dolayısıyla İlaç Takip Sisteminde okutulduğunda ürün orijinal görünebilir. Karekodun okunması tek başına ürünün gerçekliğini kanıtlamaz.¹⁸
Bir nokta daha: tek olgu nadiren tek olgudur. Hastayla aynı flakondan enjeksiyon yaptıran eşinin yoğun bakımda entübe edildiği bir olgu bildirilmiştir.¹⁹ Bir hasta gördüğünüzde, aynı uygulamayı yaptıran başka kişiler olup olmadığını da sorun.
Ayıramıyorsanız: takip asıl girişimdir
Bulguların lokal etki mi yoksa erken sistemik botulizm mi olduğu baştan ayırt edilemeyebilir; CDC’nin kendisi bu örtüşmeyi kabul ediyor.⁴ Bu durumda yapılacak şey tedbir amaçlı antitoksin değil, yakın takiptir: kraniyal sinir muayenesi, bulguların simetrisi, yeni kas gruplarına yayılım, yutma ve konuşma işlevleri, boyun ve ekstremite kas gücü, solunum işlevleri.⁷
Bu takip pasif bir bekleyiş değildir; yatak başında ölçülür. CDC’nin 2021 tarihli rehberi somut eşikler tanımlamaktadır.⁵
Tablo 3. Yatak başı solunum izlem ölçütleri ve eşik değerleri
| Ölçüt | Eşik değeri |
|---|---|
| Zorlu vital kapasite (FVC) | 20 mL/kg altında |
| Negatif inspiratuvar güç | Mutlak değeri 30 cmH₂O’nun altında |
| Maksimum ekspiratuvar basınç | 40 cmH₂O altında |
| Tek nefeste sayma | 25’in altında; her sayı yaklaşık 116 mL FVC’ye karşılık gelir |
| Soluk sonu karbondioksit (EtCO₂) | Yükselme eğilimi |
İki uyarı önemlidir. Birincisi, kan gazı geç bir göstergedir; hipoksi ve hiperkapni solunum yetmezliğinin geç evresine kadar gelişmeyebilir. Buna karşılık soluk sonu karbondioksit ya da parsiyel karbondioksit basıncı (pCO₂) değerindeki yükselme, mekanik ventilasyon ihtiyacını güçlü biçimde öngörür.⁵ İkincisi, yüz felci solunum sıkıntısının mimik bulgularını maskeler; diyafram tutulduğunda tablo, paradoksal karın hareketi olarak karşınıza çıkar.⁵
Ölçümlerin düzenli aralıklarla ve mümkünse aynı hekim tarafından yapılması, kötüleşmeyi erken yakalamanın en pratik yoludur. Takip sırasında Tablo 2’deki bulgulardan herhangi biri ortaya çıkarsa karar verilmiş demektir.
İki şeyi de önceden planlayın. Bulber tutulumu olan hastada sekresyon yönetimi ve aspirasyon riski, entübasyon kararını solunum kaslarının yorulmasından önce gündeme getirebilir. Antitoksinin bulunduğu merkeze nakil gerekecekse, ulaşım hasta yolda kötüleşecek kadar uzun sürmemelidir.
Hastalığın ağır ucunu bilmek bu kararı kolaylaştırır. Mekanik ventilasyon gerektiren seride ventilasyon süresi ortalama 329,9 saat (standart sapma 162,8 saat), yoğun bakım yatışı ortalama 28,5 gün olmuş; hastaların %46,7’sine trakeotomi açılmıştır.¹⁶
Süre tek başına ölçüt değil
Kozmetik botulizm hastası neredeyse tanımı gereği geç gelir. Bu geç kalındığı anlamına gelmez. CDC rehberi iki cümleyle ayırıyor:
“Semptom veya bulguları (örneğin paralizi) ilerlemekte olan şüpheli botulizm hastaları, semptom başlangıcından bu yana geçen süreye bakılmaksızın B.A.T. ile tedavi edilmelidir.” Buna karşılık “semptom ve bulguları ilerlemeyen ve korunmuş istemli kas işlevi bulunmayan şüpheli botulizm hastalarının antitoksin tedavisinden yarar görme olasılığı, özellikle semptom başlangıcından 7 günden fazla geçmişse, daha düşüktür.”⁵
Yani yatak başındaki soru “kaç gün oldu” değil, “hasta dün bugünden daha iyi miydi?” olmalıdır. Köln serisinde antitoksin alan üç hasta ilacı enjeksiyondan 9 ila 10 gün sonra almış ve serideki hastaların tamamı kalıcı defisit olmadan taburcu edilmiştir.¹³
Laboratuvar sonucu beklenmez
CDC rehberi bu konuda da nettir: “Şüpheli, semptomatik botulizmi olan hastaları klinik bulgulara dayanarak botulinum antitoksiniyle tedavi edin; laboratuvar doğrulamasını beklemeyin, çünkü sonuçlar birkaç gün alabilir.”⁵ Mümkünse serum örneği antitoksin uygulanmadan önce alınır, ancak ne örnek alma ne de sonuç bekleme tedaviyi geciktirmelidir.⁷
Piridostigmin verilebilir mi?
Antitoksin gecikirse piridostigmin verilebilir mi?
CDC rehberi botulizmde antikolinesteraz tedavisini önermemektedir ve gerekçesi farmakolojiktir: botulinum toksini asetilkolinin presinaptik salınımını engeller. Sinaptik aralıktaki asetilkolini artırmak, hiç salınmayan bir nörotransmitterin yokluğunu telafi etmez.⁵ İyileşme yeni sinir ucu filizlenmesiyle gerçekleşir ve bu süreç haftalar, hatta aylar sürer.
Buna rağmen saha kullanımı yaygındır. Kapsam derlemesinde olguların %24,8’inde,¹¹ Köln serisinde 10 hastanın 7’sinde piridostigmin verilmiştir.¹³ Türkiye’den bildirilen bir olguda antitoksin, advers reaksiyon nedeniyle kesilmiş ve hastaya semptomatik tedavi olarak piridostigmin başlanmıştır.²⁰ Yayımlanmış dozlar günde üç kez 30- 60 mg arasındadır: bir olguda günde üç kez 30 mg,²¹ bir diğerinde günde üç kez 30 mg ile başlanıp ertesi gün 60 mg’a çıkılmış,²² aşırı doz botulinum toksinine bağlı bir olguda ise doğrudan günde üç kez 60 mg verilmiştir.²³ Daha büyük serilerin hiçbiri doz şeması bildirmemektedir; elimizdeki kanıt kontrolsüz olgu deneyiminden ibarettir.
En önemlisi bir uyarıdır: günde üç kez 30 mg ile başlanıp 60 mg’a çıkılan olguda ekstremite gücünde kısmi düzelme görülmüş, ancak bulber disfonksiyon ilerlemiş ve hasta sonunda hem antitoksin hem de perkütan endoskopik gastrostomi gerektirmiştir.²² Piridostigminle gelen kısmi düzelme Tablo 2’deki bulguların anlamını değiştirmez.
Kararı verdiniz: şimdi kimi arayacaksınız?
Sistemik botulizm şüphesi bulunan hastada önce başvurulan hastanedeki ilgili branş uzmanlarının görüşü alınır, ardından antidot tedariki için Ulusal Zehir Danışma Merkezine (UZEM) danışılır.⁷ 114 numaralı hat yedi gün yirmi dört saat hizmet vermektedir.²⁴
Uygulama yeri ayrı bir tartışma konusu olmamalıdır. CDC verilerine göre modern preparatlarla anafilaksi oranı %2’nin altındadır ve bir zamanlar zorunlu sayılan deri testi artık önerilmemektedir. Gereken, adrenalin ile antihistaminiğin hazır bulundurulması ve hastanın, anafilaksiyi tanıyıp tedavi edebilecek biri tarafından infüzyon boyunca izlenmesidir.⁵ Nitekim Turkish Journal of Emergency Medicine‘de yayımlanan bir derleme, yatışın gecikebileceği durumlarda antitoksinin acil serviste uygulanması gerektiğini açıkça belirtmektedir.¹⁴
Son olarak botulizm, Bulaşıcı Hastalıklar Sürveyans ve Kontrol Esasları Yönetmeliğinin EK-I listesinde “Botulismus” adıyla yer alır ve derhal bildirilmesi zorunludur;²⁵ enjeksiyon kaynaklı olması bu yükümlülüğü ortadan kaldırmaz.
Özetle
- Enjeksiyon yapılmış olması antitoksin endikasyonu değildir. Ürünün sahte olması ya da yüksek doz uygulanmış olması da değildir; bunlar şüphe düzeyini değiştirir.
- Prospektüsün kendisi ayrımı yapıyor: enjekte edilen ve komşu kastaki güçsüzlük beklenen etki, uzaktaki kaslardaki güçsüzlük uzağa yayılımdır.
- Antitoksin asemptomatik hastaya verilmez; endikasyon semptomatik botulizmdir.
- Kraniyal sinir bulgusu olan hastayı, botulinum toksini öyküsünü sormadan değerlendirmeyin.
- Ayakta gelen hastayı, bulber bulgu varsa hafif saymayın; zorlu vital kapasite, tek nefeste sayma ve soluk sonu karbondioksit ile izleyin.
- Ayıramıyorsanız tedbir amaçlı antitoksin vermeyin, yakın takibe alın. Takip asıl girişimdir.
- Paralizi ilerliyorsa geçen süreye bakmayın, laboratuvar sonucunu da beklemeyin.
- Branş görüşünü alın, antidot için 114’ü arayın, hastalığı bildirin.
Kaynaklar
- Esen B. Botulizm: Acil Servis Yönetimi. acilci.net. 28 Mayıs 2026. https://acilci.net/botulizm-acil-servis-yonetimi/
- OnabotulinumtoksinA enjeksiyonluk liyofilize toz, kozmetik endikasyonlar. Kullanma talimatı (ABD). AbbVie Inc.; Ekim 2024. https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=485d9b71-6881-42c5-a620-a4360c7192ab
- OnabotulinumtoksinA enjeksiyonluk liyofilize toz, terapötik endikasyonlar. Kullanma talimatı (ABD). AbbVie Inc.; Kasım 2023. https://www.rxabbvie.com/pdf/botox_pi.pdf
- Centers for Disease Control and Prevention. Adverse effects linked to counterfeit or mishandled botulinum toxin injections. Health Alert Network Health Advisory. HAN 00507. 23 Nisan 2024. https://www.cdc.gov/han/2024/han00507.html
- Rao AK, Sobel J, Chatham-Stephens K, Luquez C. Clinical guidelines for diagnosis and treatment of botulism, 2021. MMWR Recomm Rep. 2021;70(2):1-30. doi:10.15585/mmwr.rr7002a1
- Heptavalan botulinum antitoksini (A, B, C, D, E, F, G; at kaynaklı), enjeksiyonluk steril çözelti. Kullanma talimatı. ABD Gıda ve İlaç Dairesi. https://www.fda.gov/media/85514/download
- T.C. Sağlık Bakanlığı, Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü, Kronik Hastalıklar ve Yaşlı Sağlığı Daire Başkanlığı (Ulusal Zehir Danışma Merkezi). İyatrojenik botulizm şüphesinde Botulinum Antitoksin (B.A.T.) kullanım esasları. Bilgi notu. 21 Ağustos 2026.
- Park HU, Kim BI, Kang SM, Kim ST, Choi JH, Ahn HJ. Changes in masticatory function after injection of botulinum toxin type A to masticatory muscles. J Oral Rehabil. 2013;40(12):916-922. doi:10.1111/joor.12111
- RimabotulinumtoksinB enjeksiyonluk çözelti, kas içi ve bez içi kullanım. Kullanma talimatı (ABD). Supernus Pharmaceuticals; Eylül 2026. https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=675cb354-9d13-482e-8ac2-22f709c58b4f
- Chen YQ, Ye YF, Xie MW, Lin YQ, Yang ZQ, Wang Z. Clinical characteristics and predictors of prolonged hospitalization in patients with cosmetic botulinum toxin poisoning: a retrospective cohort study. Front Med (Lausanne). 2026;13:1836545. doi:10.3389/fmed.2026.1836545
- Abouelkheir AR, Silva ACD, Sayed AMA, Elbehery AME, Haytham O, Moawad AM. Iatrogenic botulism following botulinum toxin injection: a scoping review of clinical characteristics, risk factors, and dermal considerations. Cutan Ocul Toxicol. 2025;44(4):374-387. doi:10.1080/15569527.2025.2547599
- Qiu H, Shen J, Tang Y, Ji Q, Lin X, Wu D. A retrospective case series study of illegal cosmetic iatrogenic botulism: outbreak analysis and response lessons. Aesthet Surg J. 2025;45(9):936-946. doi:10.1093/asj/sjaf088
- Goerttler T, Dorner MB, van der Linden C, et al. Iatrogenic botulism after intragastric botulinum neurotoxin injections: a major outbreak. Neurol Res Pract. 2024;6:52. doi:10.1186/s42466-024-00350-3
- Taşkın Ö, Akpınar AA. The enemy at the gate: Botulism. Turk J Emerg Med. 2024;24(3):127-132. doi:10.4103/tjem.tjem_80_24
- Timmermans G, Depierreux F, Wang F, Hansen I, Maquet P. Cosmetic injection of botulinum toxin unmasking subclinical myasthenia gravis: a case report and literature review. Case Rep Neurol. 2019;11(2):244-251. doi:10.1159/000502350
- Yang P, Du Y, He S, et al. Iatrogenic botulism induced by cosmetic injection requiring mechanical ventilation: clinical characteristics and outcomes. Clin Toxicol (Phila). 2026:1-8. doi:10.1080/15563650.2026.2703260
- Jasperse J, Wilson K, Akbar S, et al. A local outbreak of iatrogenic botulism associated with cosmetic injections of botulinum neurotoxin-containing products, England, 2025. Euro Surveill. 2025;30(39):2500746. doi:10.2807/1560-7917.ES.2025.30.39.2500746
- Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu, Farmakovijilans ve Kontrole Tâbi Maddeler Dairesi Başkanlığı. Ülkemizde Ruhsatlandırılmamış “Botulinum Toksini” Etkin Maddeli Ürünlerin Kullanılmaması Hakkında. Doktor bilgilendirme mektubu. 7 Şubat 2024. https://www.titck.gov.tr/dinamikmodul/42
- Basit A. Iatrogenic botulism following unregulated cosmetic botulinum toxin injection. Cureus. 2025;17(9):e93517. doi:10.7759/cureus.93517
- Kılboz BB, Ervatan Z, Dumlu R, Akan O. Iatrogenic systemic botulism after intragastric botulinum neurotoxin injection: case report. Eur J Neurol. 2023;30(10):3394-3396. doi:10.1111/ene.16005
- Zahur H, Malik J, Arshad L. Iatrogenic botulism following cosmetic botulinum toxin injection presenting with respiratory distress: a case report. Cureus. 2025;17(12):e98836. doi:10.7759/cureus.98836
- Patel PN, Kalpana F, Singh D, Patel S, Oyewole KK. A hospitalist’s challenge: systemic botulism following a cosmetic injection requiring antitoxin therapy and percutaneous endoscopic gastrostomy (PEG). Cureus. 2025;17(9):e92391. doi:10.7759/cureus.92391
- Rouientan A, Alizadeh Otaghvar H, Mahmoudvand H, Tizmaghz A. Rare complication of botox injection: a case report. World J Plast Surg. 2019;8(1):116-119. doi:10.29252/wjps.8.1.116
- Sanrı E. Ulusal Zehir Danışma Merkezini (114) Ne Zaman Aramalıyız? Türkiye Acil Tıp Derneği Toksikoloji Çalışma Grubu. 7 Haziran 2016. https://tatd.org.tr/haber-ve-duyuru/ulusal-zehir-danisma-merkezini-114-ne-zaman-aramaliyiz/
- Bulaşıcı Hastalıklar Sürveyans ve Kontrol Esasları Yönetmeliği. Resmî Gazete. 30 Mayıs 2007; Sayı: 26537.