Ampütasyon Kararı: Olay Yerinde Sıkışmış Hastanın Yönetimi

Sahada ampütasyon fikri, ilk bakışta kötü yazılmış bir film senaryosunu çağrıştıracak kadar sıra dışı görünmektedir. Ancak hastane öncesi acil sağlık hizmetlerinde temel yaklaşım, yaralının hızla stabilize edilerek ileri tedavi tesisine nakledilmesidir. Kazazedenin fiziksel olarak serbestleştirilemediği terminal sıkışma senaryolarında ise bu paradigma geçerliliğini yitirir.¹

Büyük depremler, yapısal çökmeler, maden göçükleri ve endüstriyel kazalar bu tür yüksek riskli senaryoları beraberinde getirir. Bu durumlarda sadece askeri Tactical Combat Casualty Care (TCCC) değil, sivil yüksek tehdit ortamlarına uyarlanmış Tactical Emergency Casualty Care (TECC) prensipleri de dikkate alınmalıdır²

Reklam

Deprem ve ezilme yaralanmalarında çoklu sistem travmaları, parçalı kırıklar, masif yumuşak doku hasarları ve nörovasküler lezyonlar öne çıkar. Enkaz altında geçirilen uzun süreler rabdomiyoliz, kompartman sendromu, iskemi ve gangrene zemin hazırlar.^3,4 Sonuç olarak, erken ölümlerin çoğu kontrolsüz dış kanamalardan kaynaklanırken, geç mortalitede enfeksiyonlar, akut böbrek hasarı ve hiperkalemi rol oynar.⁴ Teknik kurtarma imkânlarının tükendiği, kan kaybı veya sepsis riskinin yüksek olduğu durumlarda saha ampütasyonu tanımlanmış klinik endikasyonlar çerçevesinde değerlendirilmelidir.^5,6

Savaş Alanını Olay Yerine Getirmek

Saha ampütasyonu, kriz ortamlarında sıkışmış uzuvların yönetiminde son seçenek olarak başvurulan bir müdahaledir.⁵ Müdahalenin saha başarısı, kaotik kriz ortamında cerrahi hızı ve doğruluğu sağlayabilecek, önceden planlanmış operasyonel bir mimariye dayanır.⁶

Hastane Acil Müdahale Ekibi (HERT)

Sivil alanda yapılandırılan HERT protokolü, rolleri önceden tanımlanmış en az üç çekirdek personelden oluşur⁶:

Travma Cerrahı (MD1): Operasyon lideri; ampütasyon kararı verildiğinde olay yerini cerrahi sahaya dönüştürür.
Acil Tıp Hekimi (MD2): Havayolu yönetimi ve sedasyon/analjezi protokolünden sorumludur.
Kıdemli Hemşire (RN1): İlaç hazırlığı, sıvı hatları ve resüsitasyon süreçlerinin belgelenmesinden sorumludur.

Lojistik Modülerlik: Ruck-Truck-House Modeli

Ekipman planlaması üç aşamalı modüler yapı üzerinden kurgulanır⁷:

Seviye	Tanım	Kapasite
Ruck	Bireysel taşıma; elektrik gerektirmeyen minimal paket	1-2 kritik hastaya hasar kontrol cerrahisi
Truck	Araç/helikopter üzerinde mobil istasyon	Jeneratör, sıvı ve kan soğutucu kapasitesi
House	Saha hastanesi veya sabit üs	Tam cerrahi envanter, sterilizasyon, hasta tutma

Temel Lojistik Önlemler

Saha Cerrahi Kutusu (X-box): Taktik turnikeler, hemostatik ajanlar, pelvik kuşak, skalpel, gigli testere telleri, pilli testere, krikotiroidotomi setleri, IO matkap setleri ve antibiyotikleri içerir.^5,6

Kan Ürünleri: Olay yerinde izlenebilirlik için travma takma adı (pseudonym) sistemi kullanılır.⁶
KKD: Deri eldiven, balistik gözlük, maske, kask, ateşe dayanıklı tulum ve çelik tabanlı bot.⁶

Operasyonel aksaklıkları önlemek için LIMB kontrol listesi kullanılır: List (kaynak/personel), Initiate (kontrol listeleri), Manage (güvenlik, turnike, havayolu), Bring (hasar kontrol resüsitasyonu)^6,8

Kategori	İçerik
KKD	Deri eldiven, balistik gözlük, maske, kask, ateşe dayanıklı tulum, çelik bot
Cerrahi Set	No.10 skalpeller, turnikeler, hemostatik bezler, gigli testere, pilli osilasyonlu testere, makaslar, pelvik kuşak
Havayolu/Solunum	Taşınabilir aspiratör, laringoskop, cuffed kanüller, bougie, 10G/14G dekompresyon iğneleri, valfli göğüs bantları
Resüsitasyon/Farmakoloji	Önceden taranmış tam kan, kalsiyum glukonat/klorür, sodyum bikarbonat (%8.4), insülin/dekstroz, albuterol, ketamin, midazolam, seftriakson, sefadroksil

Tablo 1. Sahada Ampütasyon İçin X-box Ekipman Listesi

Taktik Triyaj ve Travmatik Arrest

Sıkışmış hastalarda geleneksel triyaj modelleri yetersiz kalabilir.¹ Yüksek riskli ortamlarda RAMP Triyaj (Rapid Assessment of Mentation and Pulse) kullanılabilir: hastanın basit komutları takip etme kapasitesi ve radyal nabız varlığı değerlendirilir. Esas, triyaj sürecine hayat kurtarıcı girişimleri (masif kanama kontrolü, havayolu, göğüs dekompresyonu) entegre etmektir.

Travmatik Arrest ve KPR Sınırları

Travmatik arrest olgularında rutin KPR’in fizyolojik etkinliği kısıtlıdır; sağkalım oranları genel olarak düşüktür.⁹ Kesintisiz göğüs basısı, kısıtlı personel/zamanı tüketerek diğer yaralıların tedavisini geciktirebilir. İstisna: Nabız ve solunum alınamayan politravma hastalarında, geri döndürülebilir tek neden olasılığını dışlamak amacıyla bilateral iğne dekompresyonu zorunludur.¹⁰

Klinik Değerlendirme ve İzlem

Sıkışık alanlarda standart cihazlar kullanılamayabilir; klinisyen “elle bak” (palpasyon/gözlem) yaklaşımına odaklanmalıdır.¹ Derin enkaz alanlarında fiber optik kameralı sistemler hastanın zihinsel durumunu ve yaralanma şiddetini uzaktan saptamak için kullanılabilir.¹

Kompartman Sendromu

Ezici kuvvetlere maruz kalan ekstremitelerde kompartman sendromu sık görülür.^3,4 Şok ve ağrı altında fiziksel bulgulara güvenilmesi tanısal açıdan yetersiz kalabilir; mümkünse intrakompartman basınç ölçüm cihazları değerlendirilebilir.³ .

İyatrojenik Risk: Splint/alçıların aşırı sıkı sarılması veya ödem sonrası gevşetilmemesi, kompartman sendromuna yol açabilir.³

Hipotermi Protokolü

Hipotermi, çevre sıcaklığı yüksek olsa dahi uzamış enkaz kalışlarında ölüm riskini artırır.¹ Rüzgar ve nem konvektif ısı kaybını hızlandırır¹ :

Hasta muayene sonrası pasif yalıtım malzemeleriyle hızla kapatılmalı
Rüzgarlı ortamlarda metalik folyo/plastik koruyucular (buhar bariyeri) kullanılmalı
HPMK-I (Hypothermia Prevention & Management Kit-Insulated) sistemleri gövde önü ve koltuk altlarına yerleştirilmeli; transfüzyon sıvıları 38°C’de verilmeli.^1,10

Saha Ampütasyonu Karar Eşikleri

Uzuv kurtarma ile ampütasyon arasındaki karar her zaman güçtür.³ MESS (Mangled Extremity Severity Score) gibi skorlar rehberlik edebilir, ancak kaotik kriz anlarında tam hesaplanması pratik değildir.³ Hiçbir skorlama sistemi tek başına ampütasyon kararı verdirmemelidir; karar yaralanma paterni, iskemi süresi, kaynak durumu ve hastanın genel durumu ile birlikte değerlendirilmelidir.¹¹

Gecikmiş tedaviye maruz kalmış nörovasküler yaralanmalar, saha ampütasyonunun en belirleyici bağımsız değişkenidir.³ Sıcak iskemi süresinin uzaması uzuv kurtarma şansını azaltır.³

Endikasyonlar ve Kontrendikasyonlar

2025 modifiye Delphi çalışmasına göre uzlaşı sağlanan endikasyonlar¹¹ :

Olay yerinin kötüleşerek hasta ve ekibi tehdit etmesi
Acil ekstrikasyon yapılmadığı takdirde ölümün kaçınılmaz olması
Uygun sıvı resüsitasyonuna rağmen devam eden refrakter hipotansiyon

Kontrendikasyonlar^1,5,11,12

Alternatif teknik ekstrikasyon yöntemlerinin mümkün olduğu durumlar
Sıkışmanın tek başına yakın ölüm riski oluşturmadığı durumlar
Ekstremitenin nörovasküler olarak kurtarılabilir göründüğü durumlar
Hastanın genel durumunun güvenli nakle izin verdiği durumlar
Bilinci açık hastanın açık reddi
İşlem sonrası kanama kontrolü, analjezi, resüsitasyon ve güvenli nakil sağlanamayacaksa

Cerrahi Standartlar

Kemik mi, Eklem mi?

Anatomik olarak eklem aralığını bulmak bağ ve kıkırdak direnci nedeniyle zaman kaybına yol açabilir.¹³ Kadavra verileri, kemik kesisi (through bone) ampütasyonların eklem içinden yapılanlara kıyasla daha hızlı, kontrollü ve temiz güdük sağladığını göstermektedir.¹³

Testere Karşılaştırması

Testere	Kesim Hızı	Avantaj	Dezavantaj	Çalışma Hacmi
Osilasyonlu	~3 sn	Yüksek kenar kalitesi, minimum sıvı sıçraması, tek elle kullanım	–	3.500 cm³
Pistonlu	~2,1 sn	En hızlı kesim	Yüksek parçalanma, masif sıvı sıçraması, geniş alan ihtiyacı	12.000 cm³
Gigli Teli	Yavaş	En hafif (32 g), güç gerektirmez	Dar alanlarda teli geçirmek için çevresel mesafe gerekir	Kısıtlı

Sahada ampütasyon için kullanılan testere sistemlerinin karşılaştırılması.

Osilasyonlu testere kısıtlı alan uygunluğu, biyotehlikalı sıvı kontrolü ve kenar kalitesi açısından birincil tercihtir.¹³

Cerrahi Kurallar

Bisturi öncesi: Testere doğrudan cilde uygulanmamalı; cilt ve fasya önce dairesel kesilmelidir.¹³
Açık Güdük: Enfeksiyon kontrolü için güdük kapatılmamalı; debridman sonrası açık bırakılıp steril pansumanla nakledilmelidir.^5,12
Giyotin tekniği acil enkazdan çıkarma zorunluluğu haricinde bağımsız çözüm olarak önerilmez.¹²

Ezilme Sendromu ve Resüsitasyon

Ezilme sendromu, enkaz basıncının kalkmasıyla (reperfüzyon) hücre içi toksik metabolitlerin (potasyum, miyoglobin, laktik asit) sistemik dolaşıma geçmesine dayanır.^1,4 Bu durum obstrüktif şok ve akut böbrek hasarı riskini artırır.^1,4

Sıvı ve Kan Yönetimi

Kristalloid: Enkaz altındayken ve uzuv serbest bırakılmadan önce başlanmalıdır. Erişkinde %0,9 NaCl 1-1,5 L/saat, pediatride 20 mL/kg başlangıç bolusu önerilir; tedavi hemodinamik durum ve idrar çıkışına göre sürdürülmelidir. Hedef idrar çıkışı 1-2 mL/kg/saat olmalıdır.¹
Kan Ürünleri: Masif kanamalı hastalarda hasar kontrol resüsitasyonu kapsamında, mümkün olduğunda ilk tercih düşük titreli O grubu tam kan (LTOWB) olmalı; gereksiz kristalloid yüklemesinden kaçınılmalıdır.^1,10
Kalsiyum: Kan ürünü transfüzyonu uygulanan hastalarda, sitrat ilişkili hipokalsemiyi önlemek amacıyla ilk kan ünitesinden sonra IV/IO 1 g kalsiyum glukonat veya 1 g kalsiyum klorür uygulanması önerilmektedir.^1,10

Turnike Yönetimi

Turnike, yaşamı tehdit eden ekstremite kanamalarında en etkili kanama kontrol yöntemidir. TCCC, yaşamı tehdit eden ekstremite kanaması ve travmatik ampütasyon varlığında turnike uygulanmasını önermektedir.¹⁰ Buna karşın, ezilmiş ekstremitede ekstrikasyon öncesi profilaktik turnike kullanımını destekleyen kanıtlar sınırlıdır. NAEMSP, turnikenin bazı seçilmiş hastalarda ekstrikasyon öncesi tıbbi optimizasyonun bir parçası olarak düşünülebileceğini, ancak rutin kullanımının önerilemeyeceğini belirtmektedir.¹ Burada unutulmaması gereken detay: cerrahi ampütasyon öncesi planlı olarak uygulanan turnike, klasik anlamda “profilaktik turnike” değildir; operatif kanama kontrolünün bir parçasıdır.

TCCC 2026’ya göre turnike konversiyonu: İlk 2 saat içinde, hastanın şokta olmaması ve kanamanın bası/pansumanla kontrol edilebilmesi koşuluyla düşünülebilir. 6 saati aşan uygulamalarda iskemi-reperfüzyon komplikasyonları nedeniyle sahada gevşetilmesi önerilmez; hasta acil cerrahi merkeze ulaştırılmalıdır.¹⁰ Bu algoritma taktik muharebe yaralanmaları için geliştirilmiş olup, sivil afet ortamlarında klinik değerlendirme ile birlikte yorumlanmalıdır.

Sternal IO Avantajı

Şok altında periferik damar yolu zordur. Kadavra çalışmasına göre sternal IO akış hızı 93,7 mL/dk; humerus 57,1 mL/dk, tibia 30,7 mL/dk‘dır. Sternal IO, tibiaya kıyasla üç kat daha hızlı akış sunar.¹⁴

İlaç	Doz (Erişkin)	Amaç ve Notlar
Sodyum Bikarbonat (%8.4)	50 mEq IV/IO puşe	Metabolik asidoz ve hiperkaleminin düzeltilmesine katkı sağlar; bazı saha protokollerinde uzuv serbest bırakılmadan önce önerilir. Rutin üriner alkalinizasyonun AKI’yi önlediğine ilişkin kanıt sınırlıdır.¹⁵
Kalsiyum Glukonat %10	10 mL IV/IO yavaş	Hiperkaleminin kardiyotoksik etkisine karşı miyokard stabilizasyonu
Albuterol (Salbutamol)	10 mg nebül	Potasyumu geçici hücre içine kaydırır. Kapalı alanlarda patlama riskine dikkat.
İnsülin (Regüler) + Dekstroz	10 Ü + 25gr (50 mL %50) Dekstroz	Potasyumu aktif hücre içine sürer
Mannitol %20	1-2 g/kg IV	Güncel kılavuzlarda rutin önerilmez. Yalnızca yeterli sıvı resüsitasyonu sonrası ve yeterli idrar çıkışı olan seçilmiş hastalarda düşünülebilir. Anüri veya belirgin oligüride kontrendikedir. AKI’yi önlediğine dair güçlü kanıt yoktur.^15,16

Tablo 2. Ezilme Sendromu ve Hiperkalemi Saha İlaç Protokolü^1,10

İleri Yara Müdahaleleri

Antibiyotik Profilaksisi: Açık yaralar ve tüm invaziv işlemler sonrası. Oral alabilenlerde Sefadroksil 1 gr PO; şoktaki/oral alamayanlarda Seftriakson 2 gr IV/IO/IM.¹⁰
Abdominal Eviserasyon: Organlar içeri itilmemeli; temiz sıvıyla arındırılıp nemli, su geçirmez örtüyle kapatılmalı.¹⁰
Saplanan Cisimler: Olay yerinde çıkarılmamalı; tabanı gazlı bezle stabilize edilmeli.¹⁰

Anestezi, Analjezi ve Ağrı Yönetimi

Sıkışmış hastada yeterli analjezi, sempatik yanıtın azaltılması ve güvenli ekstrikasyon için kritiktir. Analjezi erken başlatılmalı ve titrasyonla sürdürülmelidir.¹

Ketamin: Hemodinamik stabiliteyi korur, solunum depresyonu yapmaz, bronkodilatördür. IM 100 mg, IN 50 mg veya IV/IO 25 mg (yavaş puşe).^1,10 NSAİİ’ler ezilme sendromunda böbrek perfüzyonunu bozabileceğinden önerilmez.¹
TIVA: Gaz anestezikleri taşınamadığında, taşınabilir monitörlerle propofol/ketamin/fentanil infüzyonu. EKG, NIBP, SpO₂ ve mümkünse EtCO₂ monitörizasyonu şart.^2,7
USRA: Ultrason eşliğinde periferik sinir blokları opioid ihtiyacını azaltır, havayolu reflekslerini korur. Ayrıca LAST (Lokal Anestezik Sistemik Toksisite) riskine karşı %20 lipid emülsiyon hazır bulundurulmalıdır.¹⁷

Etik, Psikososyal Sonuçlar ve Uzun Dönem Takip

Afet Etiği ve Karar Verme

Saha ampütasyonu; yaşamı uzvun önüne koyan, etik, hukuki ve psikososyal sonuçları olan çok boyutlu bir kriz yönetimidir.¹² Kaynak kısıtlı ortamlarda bireysel otonomi ile toplumsal fayda arasında denge kurulmalıdır.

2025 Delphi çalışmasına göre dört temel etik ilke^4,11:

Ortak karar verme (shared decision-making)
Orantılılık (proportionality)
Kaynak dağılımında adalet
Şeffaf belgelendirme

Karar; uzvun kurtarılamazlığı, yaşam tehdidi derecesi, kaynaklar, diğer yaralıların gereksinimleri ve rehabilitasyon kapasitesi dikkate alınarak multidisipliner, şeffaf ve etik açıdan gerekçelendirilmiş süreçte verilmelidir.^4,11

Onam

Bilinç kaybı, ağır şok veya karar verme kapasitesi bozulduğunda varsayılan onam (implied consent) geçerlidir. Ancak müdahalenin gerekçesi ve karar süreci ayrıntılı belgelenmelidir.¹

Uzun Dönem Sonuçlar

Pediatrik ASB: Deprem sonrası uzuv kaybı yaşayan çocuklarda Akut Stres Bozukluğu puanları yüksektir. Ampütasyon, anne-baba kaybı ve enkaz altında kalma süresi en güçlü olumsuz belirleyicilerdir. Çocuk psikiyatrisi desteği geciktirilmemelidir.¹⁸
Fonksiyonel Sonuçlar: Alt ekstremite ampütasyonu geçiren depremzedelerde Houghton skoru ile SF-12 fiziksel/mental yaşam kalitesi arasında güçlü pozitif ilişki vardır. Ezilme yaralanması ve proksimal ampütasyon seviyeleri fonksiyonel bağımsızlığı olumsuz etkiler; yüksek K aktivite düzeyi yaşam kalitesini artırır.¹⁹

Klinik Boşluklar ve Gelecek Perspektifi

Hukuki Çerçeve: Türkiye’de olay yerinde ileri cerrahi girişimlerin hukuki dayanakları ve mesleki sigorta kapsamı ulusal düzeyde standardize edilmemiştir.
Ulusal SOP: UMKE, AFAD, itfaiye, 112 ve hastane ekipleri arasında saha ampütasyonuna özgü ulusal standart operasyon prosedürü bulunmamaktadır. Geliştirilecek algoritma TCCC deneyiminden yararlanmalı, ancak TECC’nin sivil afet yaklaşımını esas almalıdır.^2,10
Rehabilitasyon: Afetlerde gerçekleştirilen ampütasyonların başarısı yalnızca hastanın olay yerinden canlı çıkarılması ile ölçülemez. Uluslararası konsensüs raporları rehabilitasyon, protez erişimi, psikososyal destek ve uzun dönem fonksiyonel izlemin tedavinin ayrılmaz parçaları olduğunu vurgulamaktadır.¹² Kahramanmaraş depremleri sonrasında yapılan çalışmalar da fonksiyonel sonuçlar ile yaşam kalitesi arasındaki güçlü ilişkiyi göstermiştir.¹⁹ Buna rağmen Türkiye’de afet sonrası ampute bireylerin ulusal düzeyde izlenmesini sağlayan standardize bir kayıt ve takip sistemi bulunmamaktadır.
Dijital Destek: Hücresel ağların çöktüğü ortamlarda kesintisiz uzaktan konsültasyon için uydu tabanlı haberleşme, taşınabilir teletıp ve yapay zekâ destekli karar sistemlerinin entegrasyonu gereklidir.

Sonsöz

Delphi çalışmalarında uzmanlar uzlaşıyor, TCCC kılavuzları güncelleniyor, testerelerin kesim hızları milisaniyelerle ölçülüyor. Ama enkaz altındaki 55 yaşındaki maden işçisinin gözlerine baktığınızda, hiçbir kılavuz size “şimdi mi?” diye cevap vermiyor. O karar, bütün bilgi, deneyim ve sorumluluğuyla o anda sizin omuzlarınıza kalıyor.

Türkiye’de henüz ulusal bir saha ampütasyon protokolü bulunmuyor. HERT ekiplerinin yetki sınırları net değil. Teletıp altyapısı ise tam da en çok ihtiyaç duyulduğu anda kesintiye uğrayabiliyor. Bu eksiklikler, biz acil hekimlerinin omuzlarındaki yükü daha da ağırlaştırıyor. Ancak her boşluk, aynı zamanda doldurulmayı bekleyen bir alandır. Bu yazıyı kaleme almaktaki en önemli amaç da buydu: eksikleri görünür kılmak, tartışmayı başlatmak ve belki bir gün enkaz altında bu kararı vermek zorunda kalacak meslektaşımızın elinde bilimsel bir yol gösterici bulunmasına küçük de olsa katkı sağlayabilmek.

Çünkü bazen kurtardığınız şey bir ekstremite değildir. Bazen kurtardığınız, bir çocuğun babası, bir annenin evladı ya da bir ailenin yeniden eve dönebilecek umududur.

Kaynakça

Bosson N, Abo BN, Litchfield TD, et al. Prehospital Trauma Compendium: Management of the Entrapped Patient – a Position Statement and Resource Document of NAEMSP. Prehosp Emerg Care. Published online October 24, 2024. doi:10.1080/10903127.2024.2413876
Callaway DW, Smith ER, Cain JS, et al. Tactical emergency casualty care (TECC): guidelines for the provision of prehospital trauma care in high threat environments. J Spec Oper Med. 2011;11(3):104-122. doi:10.55460/8BUM-KREB
Jiang Y, Liu MH, Xiang Q, Wang YG. Key Points of Preliminary Treatment for Patients with Extremity Trauma Based on Analysis of Amputation Cases. Prehosp Disaster Med. 2019;34(6):592-595. doi:10.1017/S1049023X19004916
Bartels SA, VanRooyen MJ. Medical complications associated with earthquakes. Lancet. 2012;379(9817):748-757. doi:10.1016/S0140-6736(11)60887-8
Wolfson N. Amputations in natural disasters and mass casualties: staged approach. Int Orthop. 2012;36(10):1983-1988. doi:10.1007/s00264-012-1573-y
Kim JS, Benjamin ER, Kashani S, Eckstein M, Demetriades D. Bringing the operating room to the field: lessons learned from on-scene field amputations. Eur J Trauma Emerg Surg. 2024;50(6):3243-3249. doi:10.1007/s00068-024-02668-8
Joint Trauma System. Austere Resuscitative and Surgical Care (ARSC). Clinical Practice Guideline (CPG ID: 76). San Antonio (TX): Defense Health Agency, Joint Trauma System; 2019 [cited 2026 Jun 25]. Available from: https://jts.health.mil
Bunyasaranand JC, Espino E, Rummings KA, Christiansen GM. Management of an Entrapped Patient with a Field Amputation. J Emerg Med. 2018;54(1):90-95. doi:10.1016/j.jemermed.2017.08.097
Millin MG, Galvagno SM, Khandker SR, et al. Withholding and termination of resuscitation of adult cardiopulmonary arrest secondary to trauma: resource document to the joint NAEMSP-ACSCOT position statements. J Trauma Acute Care Surg. 2013;75(3):459-467. doi:10.1097/TA.0b013e31829cfaea
Committee on Tactical Combat Casualty Care. Tactical Combat Casualty Care Guidelines. Joint Trauma System. Published May 1, 2026. Accessed June 25, 2026. https://jts.health.mil
Weinstein ES, Gilbert Z, Gosney J, et al. A T2 Translational Science Modified Delphi Study: The Ethical Triage and Treatment of Entrapped and Mangled Extremities in Resource-Scarce Environments. World J Surg. 2025;49(4):1051-1060. doi:10.1002/wjs.12486
Knowlton LM, Gosney JE, Chackungal S, et al. Consensus statements regarding the multidisciplinary care of limb amputation patients in disasters or humanitarian emergencies: report of the 2011 Humanitarian Action Summit Surgical Working Group on amputations following disasters or conflict. Prehosp Disaster Med. 2011;26(6):438-448. doi:10.1017/S1049023X12000076
Jakob DA, Minneti M, Benjamin ER, et al. Practical assessment of different saw types for field amputation: A cadaver-based study. Am J Emerg Med. 2021;45:11-16. doi:10.1016/j.ajem.2021.02.034
Pasley J, Miller CH, DuBose JJ, et al. Intraosseous infusion rates under high pressure: a cadaveric comparison of anatomic sites. J Trauma Acute Care Surg. 2015;78(2):295-299. doi:10.1097/TA.0000000000000516
Khan S, Neradi D, Unnava N, Jain M, Tripathy SK. Pathophysiology and management of crush syndrome: A narrative review. World J Orthop. 2025;16(4):104489. Published 2025 Apr 18. doi:10.5312/wjo.v16.i4.104489
Zhang MW, Tan FQ, Yang JR, Yu JG. Cardiovascular events in crush syndrome: on-site therapeutic strategies and pharmacological investigations. Front Pharmacol. 2024;15:1472971. Published 2024 Sep 20. doi:10.3389/fphar.2024.1472971
American College of Surgeons Committee on Trauma. ACS Trauma Quality Programs Best Practices Guidelines for Acute Pain Management in Trauma Patients. Chicago, IL: American College of Surgeons; 2020. Accessed June 25, 2026. https://www.facs.org/media/exob3dwk/acute_pain_guidelines.pdf
Özmen S, Gül MK, Sertkaya B, Demirci E. Kahramanmaraş depremi sonrasında depremzede çocuklarda görülen psikiyatrik bulgular, sosyodemografik özellikler, akut stres belirtileri. Turk J Child Adolesc Ment Health. 2024;31(2):168-173. doi:10.4274/tjcamh.galenos.2024.58561
Bilir EE. Alt ekstremite ampute depremzedelerin bir yıl sonunda fonksiyonel düzeyleri ve yaşam kalitelerinin değerlendirilmesi. Glohealth Journal. 2025;1(1):53-60. doi:10.5281/zenodo.17187458.